Giữ nghề, làm giàu từ biển đảo Phú Quốc

Vị mặn biển và những ngôi sao OCOP

Ở Phú Quốc, giữa nắng gió mặn mòi của biển và nhịp sống sôi động của một thành phố du lịch, những sản vật quen thuộc như nước mắm, hạt tiêu, muối tiêu chanh hay rượu sim vẫn lặng lẽ tồn tại theo cách riêng của mình. Đây không chỉ là gia vị hay món quà mang về sau mỗi chuyến đi, mà còn là kết tinh của lịch sử, của kinh nghiệm sản xuất truyền đời và của bản sắc biển đảo đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Chính từ những sản vật tưởng chừng rất đỗi bình dị ấy, hành trình OCOP ở thành phố biển đảo Phú Quốc đã dần hình thành và lan tỏa. Sau ba lần đánh giá khắt khe, thành phố biển đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang cũ (nay là đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang) hiện có 18 sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP từ 3 sao trở lên. Trong số đó, có 6 sản phẩm nước mắm được đánh giá có tiềm năng đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia. Những chai nước mắm, hũ mắm ruốc, hạt tiêu, chai rượu sim… vốn quen thuộc với du khách, nay mang trên mình tấm “thẻ thông hành” mới để bước ra thị trường rộng lớn hơn, gắn sản xuất với du lịch và từng bước nâng tầm giá trị di sản bản địa.

Một góc nhỏ của nhà thùng nước mắm ở Phú Quốc

Cách đây chưa lâu, nhiều cơ sở sản xuất đặc sản Phú Quốc vẫn còn hoạt động theo mô hình gia đình, nhỏ lẻ. Nhà xưởng đơn sơ, quy trình đóng chai thủ công, bao bì nhãn mác đơn giản, thiếu tính thẩm mỹ và chưa đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm. Mỗi công đoạn đều tốn nhiều thời gian, chi phí cao nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng.

Tuy vậy, sự tham gia vào chương trình OCOP đã tạo ra một cú hích quan trọng, buộc các chủ thể phải nhìn lại chính mình. Đầu tư máy móc, cải tiến dây chuyền sản xuất, thiết kế lại bao bì, nhãn mác, áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng… dần trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn tồn tại và phát triển.

Theo anh Nguyễn Huỳnh Anh Khoa - Giám đốc Công ty TNHH Kinh doanh nước mắm Huỳnh Hoa, để đạt được sản phẩm OCOP 4 sao, điều kiện tiên quyết là doanh nghiệp phải áp dụng các chương trình quản lý chất lượng nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn quốc tế. “Đó là nền tảng để sản phẩm có thể tiến lên 4 sao, 5 sao, không chỉ trên giấy chứng nhận mà trong niềm tin của người tiêu dùng”, anh Khoa chia sẻ.

OCOP không chỉ là câu chuyện xếp hạng sao. Với nhiều doanh nghiệp trên đảo, đó là quá trình tự làm mới mình, thay đổi tư duy từ “làm được bao nhiêu bán bấy nhiêu” sang sản xuất gắn với thị trường, với du lịch và với những tiêu chuẩn bền vững.

Điều đáng ghi nhận là trong quá trình đổi mới, các chủ thể OCOP Phú Quốc không đánh mất bản sắc. Trái lại, giá trị truyền thống được đặt ở vị trí trung tâm, trở thành “linh hồn” của sản phẩm.

Với nước mắm Phú Quốc, an toàn thực phẩm được xem là tiêu chí sống còn. Ông Phạm Huỳnh Quốc Thanh, Giám đốc Công ty TNHH Nước mắm Kim Hoa cho biết, việc bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ nhằm đáp ứng quy định, mà còn để bảo tồn giá trị văn hóa của nghề làm mắm đã tồn tại hàng trăm năm trên đảo. Nhờ cách tiếp cận này, các sản phẩm OCOP Phú Quốc không đơn thuần là hàng hóa, mà là câu chuyện về văn hóa, về con người và về một vùng đất biển đảo giàu bản sắc.

Thực tế cho thấy, chương trình OCOP đã thu hút ngày càng nhiều doanh nghiệp, cơ sở sản xuất trên địa bàn tham gia, dù con số hiện tại vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng của Phú Quốc. Việc phát triển OCOP không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân nông thôn, góp phần quan trọng vào chương trình xây dựng nông thôn mới.

Nhận thức rõ điều này, tỉnh An Giang nói chung, đặc khu Phú Quốc nói riêng đang tiếp tục triển khai nhiều chính sách hỗ trợ để khuyến khích các chủ thể mạnh dạn tham gia OCOP, đồng thời nâng hạng các sản phẩm đã được công nhận.

Theo đại diện Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh An Giang, địa phương đang tập trung hỗ trợ các nội dung then chốt như thiết kế bao bì, nhãn mác, hỗ trợ tham gia hội chợ, diễn đàn OCOP trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh, thành khác, cũng như đưa sản phẩm lên các sàn giao dịch thương mại điện tử. Đây được xem là những “đòn bẩy mềm” giúp sản phẩm OCOP Phú Quốc tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, thay vì chỉ gói gọn trong không gian du lịch tại chỗ.

Hành trình vươn tầm di sản

Từ một sản phẩm của hòn đảo xa xôi, từng được sản xuất và tiêu thụ nhỏ lẻ, nước mắm Phú Quốc ngày nay đã trở thành sản vật đặc biệt, được Liên minh châu Âu bảo hộ chỉ dẫn địa lý và được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận cho bề dày truyền thống hơn 200 năm của nghề làm mắm trên đảo.

Với màu cánh gián đặc trưng, hương thơm dịu nhẹ, vị béo tự nhiên của đạm cá cơm, nước mắm Phú Quốc đã chinh phục không chỉ người tiêu dùng trong nước mà cả những thị trường khó tính ở nước ngoài. Chính nền tảng đó tạo động lực để các doanh nghiệp tiếp tục đầu tư, hướng tới mục tiêu đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Khách du lịch tìm hiểu và mua nước mắm tại Nhà thùng nước mắm ở đảo Phú Quốc

Công ty Cổ phần Thương mại Khải Hoàn là một trong hai đơn vị có sản phẩm nước mắm được đề xuất công nhận OCOP 5 sao. Nhờ sự đầu tư bài bản về nhà xưởng, dây chuyền sản xuất, cùng quy trình chế biến nghiêm ngặt từ khâu đánh bắt, ủ chượp đến đóng chai đã giúp thương hiệu này xây dựng uy tín vững chắc trên thị trường.

Theo bà Hồ Kim Liên, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Thương mại Khải Hoàn, việc tham gia chương trình OCOP không chỉ là niềm tự hào của doanh nghiệp mà còn là niềm tự hào chung của người dân bản địa, khi nghề truyền thống được Nhà nước quan tâm và tạo điều kiện phát triển bền vững.

Dù tiềm năng rộng mở, con đường nâng tầm OCOP biển đảo Phú Quốc vẫn đối mặt không ít khó khăn. Thách thức lớn nhất hiện nay là nguồn nguyên liệu cá cơm, “linh hồn” của nước mắm Phú Quốc ngày càng khan hiếm. Sự cạnh tranh trong thu mua khiến giá nguyên liệu tăng cao, chi phí đầu tư cho mỗi thùng cá hiện nay lên tới hơn 200 triệu đồng, gấp nhiều lần so với trước.

Chi phí tăng cao kéo theo lợi nhuận bị thu hẹp. Hiện chỉ còn 54 trong tổng số 100 cơ sở sản xuất, chế biến nước mắm vừa và nhỏ thuộc Hội Nước mắm Phú Quốc còn hoạt động, nhiều cơ sở phải duy trì sản xuất cầm chừng.

Theo bà Hồ Kim Liên, Chủ tịch Hội Nước mắm TP Phú Quốc, nếu không có chính sách bảo tồn và phục hồi nguồn cá cơm, nguy cơ mai một nghề truyền thống là điều khó tránh khỏi. “Mất nguồn cá là mất di sản, mất chỉ dẫn địa lý mà châu Âu đang bảo hộ cho chúng ta”, bà Liên nhấn mạnh.

Hướng tới chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà còn là nỗ lực gìn giữ và phát huy một di sản văn hóa bản địa độc đáo. Xa hơn, những người làm nghề nước mắm Phú Quốc còn nuôi dưỡng khát vọng đưa nghề truyền thống này được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Những tiêu chuẩn khắt khe của OCOP, của thị trường quốc tế đang buộc các doanh nghiệp không ngừng nâng cao chất lượng, minh bạch quy trình và kể câu chuyện văn hóa một cách thuyết phục hơn. Đó chính là con đường để sản phẩm biển đảo Phú Quốc không chỉ là quà tặng du lịch, mà trở thành biểu tượng của một vùng đất biết làm giàu từ chính di sản của mình./.